W ostatnim wpisie na blogu poruszony został temat ponoszenia opłat za pobyt w Domu Pomocy Społecznej przez najbliższą rodzinę. Oprócz zagadnień związanych z samą opłatą, jej wysokością oraz zasadami jej wyliczenia wskazano również, iż istnieje możliwość zwolnienia z takiej opłaty osobę najbliższą – częściowo lub całkowicie, na podstawie przepisu art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Przepis ten przewiduje m.in. zwolnienie z ponoszenia opłaty w sytuacji długotrwałej choroby, bezrobocia, niepełnosprawności, ciąży, ponoszenia już takiej opłaty na rzecz innego członka rodziny, ale również w pkt 7 wskazuje, że osoba obowiązana do wnoszenia opłaty może zostać zwolniona w całości lub w części z tej opłaty kiedy wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Jeśli chodzi o przesłankę rażącego naruszenia obowiązku alimentacyjnego to tutaj sprawa wydaje się jasna, natomiast czym będzie rażące naruszenie obowiązków rodzinnych, co kryje się pod tym określeniem?
Zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych:
- (…) za rażące naruszenie innych niż obowiązek alimentacyjny obowiązków rodzinnych należy uznać podejmowanie w sposób uporczywy wobec zobowiązanego do wnoszenia opłaty obiektywnie społecznie potępianych działań, takich jak wszczynanie awantur, ubliżanie, rzucanie wyzwisk, używanie przemocy fizycznej, brak jakiegokolwiek zainteresowania losem członka rodziny, w tym zupełny brak wsparcia i pomocy w sytuacjach tego wymagających, które doprowadziły do całkowitego zerwania więzi rodzinnych z obowiązanym do wnoszenia opłaty(Wyrok WSA w Łodzi z 25.09.2024 r., II SA/Łd 544/24, LEX nr 3769997)
- Porzucenie dzieci przez matkę, ograniczenie jej władzy rodzicielskiej, niepłacenie przez nią alimentów, brak utrzymywania z dziećmi jakichkolwiek kontaktów stanowi rażące naruszenie przez matkę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty za jej pobyt w DPS obowiązku alimentacyjnego oraz innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty (Wyrok WSA w Krakowie z 19.09.2024 r., III SA/Kr 20/24, LEX nr 3767765)
- Pojęcie „inne obowiązki rodzinne”, o których mowa w art. 64 pkt 7 u.p.s., obejmuje natomiast obowiązki szczegółowo zdefiniowane w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczących wykonywania władzy rodzicielskiej i relacji pomiędzy rodzicem a dzieckiem. I tak wśród obowiązków rodzinnych wskazać należy: obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się rodziców i dzieci (art. 87 k.r.o.), obowiązek wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka z poszanowaniem jego godności i praw (art. 95 § 1 k.r.o.), obowiązek troszczenia się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka (art. 96 § 1 k.r.o.), obowiązek przygotowania dziecka do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień (art. 96 § 1 k.r.o.), obowiązek rodziców i dzieci utrzymywania ze sobą kontaktów (art. 113 k.r.o.), obowiązek dopełnienia czynności związanych ze zgłoszeniem dziecka do szkoły, obowiązek zapewnienia regularnego uczęszczania dziecka na zajęcia szkolne czy obowiązek zapewnienia dziecku warunków umożliwiających przygotowywanie się do zajęć szkolnych (art. 40 ustawy z 2016 r. Prawo oświatowe). Pojęcie obowiązków rodzinnych może być interpretowane szeroko. Do kategorii tej można zaliczyć zarówno obowiązki wynikające z przepisów prawa (np. obowiązek alimentacyjny, obowiązki wynikające z k.r.o.), jak i powinności czysto społeczne lub moralne. W pojęciu niedopełnienia obowiązków rodzinnych mieści zaś się takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych(Wyrok WSA w Krakowie z 22.04.2024 r., III SA/Kr 169/24, LEX nr 3712543)
- W ramach przesłanek wskazanych w pkt 7 należałoby uwzględnić długotrwałe niepłacenie alimentów lub ich przekazywanie w niepełnym wymiarze, porzucenie dziecka, długotrwałe niesprawowanie nad nim opieki, zmuszanie go do pracy lub działalności przestępczej, stosowanie przemocy. Trzeba zaznaczyć, że okoliczności, na które zamierza powołać się osoba zobowiązana do wnoszenia opłaty za DPS, muszą być rażące i muszą zostać udowodnione. (Wyrok WSA w Warszawie z 5.10.2023 r., VIII SA/Wa 453/23, LEX nr 3654136.)
Za rażące naruszenie obowiązków rodzinnych można zatem uznać:
- podejmowanie w sposób uporczywy wobec zobowiązanego do wnoszenia opłaty obiektywnie społecznie potępianych działań, takich jak wszczynanie awantur, ubliżanie, rzucanie wyzwisk, używanie przemocy fizycznej, brak jakiegokolwiek zainteresowania losem członka rodziny, w tym zupełny brak wsparcia i pomocy w sytuacjach tego wymagających, które doprowadziły do całkowitego zerwania więzi rodzinnych z obowiązanym do wnoszenia opłaty
- Porzucenie dzieci przez matkę, ograniczenie jej władzy rodzicielskiej, niepłacenie przez nią alimentów, brak utrzymywania z dziećmi jakichkolwiek kontaktów
- długotrwałe niesprawowanie opieki nad dzieckiem, zmuszanie go do pracy lub działalności przestępczej
Czy w tego rodzaju sprawach postępowanie dowodowe musi być oparte jedynie na podstawie dokumentów?
Nie, co prawda przepis art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej stanowi, że (…) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku (…), jednak nie oznacza to, że w tego rodzaju sprawach postępowanie dowodowe musi być oparte jedynie na podstawie dokumentów. Stąd też również w tym przypadku należy przyjąć zasadę wskazaną w przepisie art. 75 § 1 k.p.a., który dopuszcza jako dowód wszystko co może się przyczynić do wyjaśnienia sprawy – co oznacza, że dowodem w sprawie może być każdy prawnie dopuszczalny dowód w tym np. zeznania świadków.
Czy złożenie wniosku oznacza, że organ każdorazowo, kiedy spełnione zostaną przesłanki ma obowiązek zwolnić wnioskodawcę z takiej opłaty?
Nie, ponieważ w przepisie użyto sformułowania “można zwolnić” co oznacza, że organ działa w ramach tzw. uznania administracyjnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie: Poruszając się w ramach tego uznania organ powinien mieć na względzie nie tylko słuszny interes wnioskodawcy, lecz także interes społeczny. Podejmowanie zatem decyzji w granicach wyznaczonych art. 64 ustawy o pomocy społecznej wymaga dogłębnej analizy stanu faktycznego, a także odwołania się do zasad współżycia społecznego i wartości chronionych przez porządek prawny. Zwolnienie z opłaty powinno zawsze znaleźć uzasadnienie w wyjątkowych okolicznościach, w przeciwnym razie może dojść do nieuzasadnionego przerzucania na jednostki samorządu terytorialnego obowiązku partycypowania w kosztach pobytu w placówce i nadmiernego obciążania sektora finansów publicznych, a w konsekwencji – całego społeczeństwa (Wyrok WSA w Poznaniu z 28.08.2024 r., II SA/Po 433/24, LEX nr 3764402)
WAŻNE!
Okoliczności uzasadniające wystąpienie przesłanki z art. 64 pkt 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej muszą mieć nie tylko charakter rażący, ale również muszą być wynikiem celowego, a przynajmniej świadomego działania (zaniechania) osoby umieszczonej w DPS-ie (Wyrok WSA w Gliwicach z 30.11.2023 r., II SA/Gl 1288/23, LEX nr 3659257).